Voorkomen is beter dan genezen – Hoe zit het met preventie in de thuiszorg?

Thuiszorg medewerkers & verpleegkundigen zouden een grote rol kunnen spelen in preventie. Maar liefst 45 procent van deze beroepsgroepen komt niet aan de preventietaken toe, blijkt uit een enquête van VENVN. Preventie is een van hun belangrijkste taken, maar bijna de helft van deze zorgprofessionals heeft er nauwelijks tot geen tijd voor. Terwijl ouderen als het maar even kan, het allerliefst thuis blijven wonen en liever niet naar een verzorgingstehuis willen.

preventie in de thuiszorg

Kosten in de zorg

Als ouderen langer thuis kunnen blijven wonen, zou het zelfs lukken om de kosten van de zorg naar beneden te krijgen. De kosten in de zorg kunnen omlaag, als we de gezondheid van mensen verbeteren en mensen helpen en ondersteunen in het veranderen van hun leefstijl. Deze boodschap komt van alle kanten. Thuiszorg medewerkers en verpleegkundigen kunnen daar een belangrijke rol in spelen. Door de hoge werkdruk en een tekort aan collega’s komen zij vaak niet toe aan preventie, terwijl deze preventieve zorgtaken juist zo belangrijk zijn om ziekenhuis opnames te voorkomen.

Uit het onderzoek kwam naar voren, dat de vijf belangrijkste preventie-onderwerpen zijn:

  1. Lichaamsbeweging
  2. Goede hygiëne en infectiepreventie
  3. Voorkomen van doorligwonden
  4. Eenzaamheid
  5. Valpreventie

Staat u vader of moeder of opa of oma niet meer zo stevig op de benen? Door wat simpele aanpassingen zijn veel valpartijen en daarmee gebroken heupen te voorkomen. Dit voorkomt extra ziekenhuisopnames. Het is echt een kwestie van tijdig signaleren. Nu volgen tien tips om preventie in de ouderenzorg een boost te geven.

10 tips voor een preventieve ouderenzorg

Er is een grote diversiteit onder ouderen. Daarom is het van belang, om per persoon te bekijken, wat het meeste past en wat zinvol is om in te zetten aan preventieve interventies en op welk domein. Dit kan zijn op het individu, de sociale omgeving of op de woonomgeving.

preventie in de thuiszorg

1. De diversiteit onder ouderen is groot

De diversiteit onder ouderen is enorm wat betreft vitaliteit, kwetsbaarheid, chronische aandoeningen en de behoefte aan zorg & preventieve zorg. Daarbij is leeftijd niet leidend. De ene persoon kan op jongere leeftijd een grotere kwetsbaarheid ontwikkelen dan de ander. Sommige groepen ouderen hebben meer aandacht nodig vanwege hun verhoogde kans op kwetsbaarheid. Vaak zijn dit mensen met een lage sociaal economische status, migranten, mantelzorgers en LHBT ouderen.

Preventieve interventies

Bij het aanbieden van preventieve interventies moet volgens thuiszorg medewerkers en verpleegkundigen ook rekening gehouden worden met het normen- en waardenpatroon, het werkverleden en het geloof van de ouderen. Het kan bijvoorbeeld voorkomen, dat mensen hun hele leven al weinig sociale contacten hebben. Ze hebben daar soms zelf voor gekozen en zijn er tevreden over. Daarnaast veranderen voor sommige mensen de wensen ten aanzien van sociale relaties ook met de leeftijd en is men wat meer op zichzelf. Aan de andere kant is eenzaamheid onder ouderen een groot maatschappelijk probleem. Als thuiszorg medewerker of verpleegster kan je dit niet direct oplossen. Je kan het echter wel signaleren en misschien door sturen naar een instantie, die er wel wat mee kan.

2. Voor ouderen is zingeving heel belangrijk

Zingeving is een belangrijke behoefte van ouderen. Zingeving draait om wat het leven voor ouderen de moeite waard maakt. Mensen worden gemiddeld steeds ouder en met pensioen gaan betekent nog niet, dat het leven ophoudt. Ouderen willen het gevoel hebben, dat ze nog iets kunnen bijdragen aan de maatschappij. Dit betekent, dat er interventies moeten zijn, die ouderen een zinvolle dagbesteding bieden, als ze daar behoefte aan hebben. Ga het gesprek aan met ouderen over hun passie, werkverleden of stimuleer ze om ergens aan mee te doen. Denk bijvoorbeeld aan Nordic walking, wandelvoetbal of aan het geven van bijles aan middelbare scholieren over Nederlandse of Engelse literatuur. Lekker bewegen is hierbij niet alleen een doel, maar ook een middel voor het opdoen van sociale contacten.

3. Maatwerk is op alle domeinen noodzakelijk

De meningen zijn verdeeld of het huidige aanbod aan interventies binnen preventieve ouderzorg afdoende en effectief is. Aangezien professionals het erover eens zijn, dat de oudere niet bestaat, is het belangrijk om maatwerk te leveren. Interventies zijn volgens hen het meest succesvol als zij samen met ouderen of door ouderen bedacht en uitgevoerd worden. Daarnaast kunnen ouderen beter aangesproken worden op wat zij nog wel kunnen in plaats van op wat zij niet meer kunnen. Interventies moeten bij voorkeur effecten hebben op meerdere gebieden van zelfredzaamheid. Een laagdrempelige maaltijdvoorziening of een bingo in een buurthuis organiseren, zorgt ervoor, dat ouderen de deur uitkomen en mensen ontmoeten. Ze hebben zo een dagbesteding en zijn ook nog in beweging.

4. Ouderen onderschatten hun eigen kwetsbaarheid en overschatten doen ze ook

Ouderen hebben er snel de hand van om hun eigen kwetsbaarheid te onderschatten. Ondanks, dat ouderen achteruit gaan in hun dagelijks functioneren, houden ze lang vol, dat ze niet kwetsbaar zijn en achteruit gaan. Dit is misschien, omdat zij zich ongemerkt aanpassen aan het nieuwe niveau van functioneren. Ouderen denken nog te weinig vooruit, wat het voor hen betekent, als hun gezondheid achteruit gaat. Het anticiperen wordt ook nog eens een stuk moeilijker naarmate ouderen kwetsbaarder worden. Dit geldt zowel lichamelijk als psychisch. Het is een grote trend om in het ‘hier en nu’ te leven.

Vooruitkijken belangrijk voor ouderen

Anticiperen kan juist helpen om langer zelfstandig te wonen en te functioneren. Er zijn genoeg ouderen, die maar weinig bezig zijn met hun leefstijl en om in goede gezondheid oud te worden. Onder hoogopgeleide ouderen komt bijvoorbeeld vaker alcoholmisbruik voor dan onder laagopgeleide leeftijdsgenoten, blijkt uit onderzoek van het CBS. Ouderen vinden het hebben van sociale contacten wel erg belangrijk. Sommigen vinden het echter moeilijk om sociale relaties aan te gaan en te onderhouden. Eenzaamheid is een groot maatschappelijk probleem. Veel ouderen zullen dit voor zichzelf niet zo snel toegeven.

Twee op de drie ouderen denkt wel eens na over verhuizen naar een levensloopbestendige woning. De meeste ouderen gaan echter niet tot actie over. Ze zien namelijk op tegen de organisatorische kant van het verhuizen, gevolgd door het achterlaten van het oude huis. Vaak wonen ouderen meer dan 40 jaar in een woning. Veel van hun herinneringen zijn daar gemaakt. Daarnaast zitten ze ook niet te wachten op een mogelijke lastenverhoging. Ouderen hebben de angst om na verhuizing hun sociale contacten kwijt te raken.

5. Voorlichting helpt ouderen vooruit te kijken

Zorgprofessionals zoals thuiszorg medewerkers en verpleegkundigen kunnen ouderen helpen meer vooruit te kijken. De voorlichting kan bijvoorbeeld gaan over de verschillende typen dementie, het verloop daarvan en de impact op het dagelijks functioneren. Op die manier worden ouderen en hun mantelzorgers beter voorbereid op wat er zou kunnen gebeuren. Ook voor mantelzorgers is het dan makkelijker om daar op te anticiperen. Wees alert, dat vooral bij migranten nog een taboe ligt op dementie. Het geven van voorlichting en het bespreekbaar maken binnen de familie is daarom nog meer van belang. Het geven van voorlichting heeft alleen effect, wanneer mensen er aan toe zijn en er voor open staan. Daarnaast hoeft de verantwoordelijkheid voor het nadenken over verhuizen en woningaanpassingen niet alleen bij ouderen zelf te liggen. De communicatie hierover vanuit gemeenten over langer zelfstandig wonen, kan een stuk beter.

6. Sommige ouderen zijn goed voorbereid op hun toekomst om zo lang mogelijk zelfstandig te wonen

Volgens de professionals zijn er ook proactieve ouderen, die zelf stappen ondernemen om zo lang mogelijk zelfstandig te functioneren en te wonen. Zo zijn al allerlei initiatieven ontstaan van ouderen, die samen woonconcepten realiseren of zorgcoöperaties opzetten. Niet alleen ouderen zelf, maar ook andere partijen, zoals bijvoorbeeld gemeenten en woningcorporaties, zouden zich meer bezig moeten houden met de woonomgeving van ouderen. Natuurlijk kan de thuiszorg een belangrijke rol spelen in het langer zelfstandig wonen van ouderen door te ondersteunen op het gebied van persoonlijke hygiëne en het overnemen van schoonmaak werkzaamheden. Ook een alarmknop om de pols, die ingedrukt kan worden bij een val, kan van toegevoegde waarde zijn.

Leefomgeving aanpassen

Eenvoudige maatregelen in de woning kunnen al een wereld van verschil betekenen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een juiste plaatsing van een douchekraan of een eenvoudig verplaatsbare handgreep op het toilet. Dit soort maatregelen zorgen ervoor, dat mensen langer zelfstandig thuis kunnen wonen. Het ontbreken van toiletten in winkelcentra weerhoudt sommige ouderen ervan om deze te bezoeken. Ook al zijn ze rollatorvriendelijk ingericht, een toilet zou ook fijn zijn. Daarnaast kunnen de aanleg van goede fietspaden en goede looproutes in een wijk beweeggedrag en redzaamheid bij ouderen bevorderen. Faciliteiten waarvan ouderen dagelijks gebruik maken, zijn daardoor goed en veilig lopend of fietsend bereikbaar.

8. Preventie tijdig inzetten

Zorgprofessionals zoals thuiszorg medewerkers zijn het er over eens, dat het momenteel nog te laat of te weinig opgemerkt wordt, wat ouderen nodig hebben om langer zelfstandig te blijven functioneren en wonen. Hierdoor is het lastig om preventieve interventies tijdig in te zetten. Dit wordt veroorzaakt door een versnippering van de zorg en ondersteuning. Hierdoor ontbreken continuïteit en opvolging van risico’s. Een integrale visie (samenwerking tussen gemeente en zorg- en welzijnsorganisaties) zou dit kunnen verbeteren. Integraal werken houdt bijvoorbeeld in, dat wanneer zorgprofessionals bepaalde risico’s signaleren, die niet in hun eigen vakgebied liggen, zij daarvoor contact leggen met de professionals met de juiste expertise.

Het belang van vroege signalering

De bezuinigingen op de thuiszorg worden in deze context ook genoemd. Minder of soms helemaal geen huishoudelijke hulp of wijkverpleegkundige meer bij ouderen over de vloer, kan als gevolg geven, dat risico’s niet meer altijd gesignaleerd of opgevolgd worden. Dit, maar ook het ontbreken van opvolging van een oudere na een ziekenhuisopname, kan veroorzaken dat ouderen onnodig op de spoedeisende eerste hulp van het ziekenhuis terecht komen.

9. Ouderenbeleid op gemeente niveau

Gemeenten kunnen volgens zorgprofessionals meer prioriteit geven aan preventief ouderenbeleid. Dit kan bijvoorbeeld door meer gebruik te maken van beschikbare gezondheidsgegevens, zoals die uit de gezondheidsmonitors van de GGD, wijkteams en ziekenhuizen. De GGD kan al deze gegevens verbinden en analyseren om de bevolking en behoeften binnen de gemeente en wijken in kaart te brengen. Vervolgens kan het aanbod hierop afgestemd worden. Vanwege de grote verschillen per wijk, maar ook tussen stad en platteland in groepen ouderen, behoeften en voorzieningenaanbod, is maatwerk per wijk van belang.

10. Checklist Preventie ouderen

  • Blijf actief: Met een bewegingsprogramma voor ouderen trainen ze hun balans en spierkracht. Dit verlaagt de kans op een val of een gebroken heup.
  • Maak het thuis veilig: Denk aan goede verlichting, antislipmateriaal en een veilige trap. Valpreventie is belangrijk.
  • Geneesmiddelen check: Jaarlijks zijn er duizenden ziekenhuisopnames door verkeerd medicijnengebruik. De thuiszorg kan zorgen voor een veilig medicijngebruik.
  • Check de ogen regelmatig: Goed zicht is belangrijk.
  • Draag goede schoenen met voldoende profiel. Dit voorkomt de kans op uitglijden.
  • Houd u vitamine D op peil.
  • Zorg voor een goede handhygiëne om infecties en bacteriën buiten de deur te houden.
  • Gebruik een wandelstok of rollator bij het lopen.

Conclusie

Preventie in de thuiszorg is een belangrijk onderwerp, waar blijvend meer aandacht aan gegeven moet worden. Het zorgt er namelijk voor, dat ouderen langer zelfstandig op een verantwoordelijk wijze thuis kunnen blijven wonen. Door interventies op meerdere gebieden te richten kunnen er meerdere problemen tegelijkertijd aangepakt worden. Door extra te bewegen en naar een dagbesteding te gaan, verminder je misschien ook de eenzaamheid die iemand ervaart. Thuiszorg medewerkers en verpleegsters kunnen een rol spelen als het gaat om preventie maatregelen bij ouderen. Dat kunnen ze niet alleen. Alleen in een integrale aanpak kunnen belanghebbenden optimaal profiteren van meer preventie in de (thuis)zorg.